Özgür medyanın AB paradoksu

*** Derleme Politico‘dan referans alınarak hazırlanan bir çeviri haberdir.

Alexia Barakou

Sırbistan’daki gibi görülmemiş hükümet aksisi protestolar karşısında aylarca süren sessizliğin ardından, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen sonunda Belgrad’ı AB ıslahatlarını yerine getirmediği için azarladı. Sırbistan’ı “medya özgürlüğü, yolsuzlukla mücadele ve seçim ıslahatı yönünde kararlı adımlar atmaya” çağırdı.

KINAMA ÇOK GECİKTİ

Sırbistan Devlet Başkanı Aleksandar Vučić (ülkenin eski bir propaganda bakanı) partisinin iktidardaki kontrolünü sağlamlaştırmak için on yıl harcadı. Ülkesinin medya organları üzerinde güçlü bir denetim sağladı. Ve sonunda Ekim 2023’te Sırp hükümeti, devlet şirketlerinin medya alanına girmesine izin veren ve Slobodan Milošević devrinden sonra uygulanan esirgeyici kısıtlamaları kaldıran iki tartışmalı yasa çıkardı.

Yasalar, hükümet tesiriyle aslında kaotik olan medya ortamını daha da kötüleştirirken, AB, demokratik olmayan tesirlerini öngören medya derneklerinin ikazlarını görmezden geldi. AB’nin sessizliğini bozması için gibi görülmemiş bir tırmanış ‘gerekti.’

Önce Vučić ve hükümetine karşı kitlesel protestolar, sonra ülkenin kalan birkaç bağımsız gazetecisine yönelik fizikî ataklar yaşandı… Teoride, Sırbistan’ın AB’ye katılım süreci için AB tarafından dayatılan ıslahat gündemi kurula önemli bir kaldıraç tesire sahipti. Ve tüm bunlara karşın, son yıllarda Sırbistan, Türkiye ve Gürcistan da dahil olmak üzere birkaç AB aday ülkesi bağımsız medyaya yönelik en büyük baskılara maruz kaldı.

Ve bu ülkelerin buna benzer tedbirlerin üyelik yollarını engellemeyeceğine inanmaları hiç de şaşırtan değil, zira birkaç AB ülkesinde de benzer baskıcı uygulamalar yapılıyor.

Örneğin, Başbakan Viktor Orbán’ın Macaristan’ı, geçen yıl AB’ye Avrupa Adalet Divanı’nda Avrupa Medya Özgürlüğü Maddesi’nin (EMFA) kabulü nedeniyle dava açtı. Aslında bu düzenleme AB’nin medya çoğulculuğunu ve bağımsızlığını koruyan maddeleri uyumlu hale getirme tarafındaki ilk teşebbüsü. Dava, yasanın AB’nin yetkilerini aştığını ve üye ülkelerinin egemenliğine karıştığını savunuyor.

Bu ortada Slovakya’da popülist lider Robert Fico kamu yayıncısı RTVS’yi feshetti ve STVR isminde yeni bir kuruluş kurdu. Bu atak, liderlikte bir revizyona ve editoryal içerik üzerinde daha fazla denetime imkan sağladı.

Ancak kötü örnek teşkil edenler sadece Orbán ve Fico değil. Bloğun en tesirli üyelerinden kimileri da yanlış yönde hareket ediyor: Sivil Özgürlükler Birliği’nin Mart ayında yayınladığı bir rapora göre, birkaç AB üyesi daha basın özgürlüğü konusunda geriliyor.

EN KÖTÜ BEŞLİ

Raporda İtalya, ülkenin kamu yayıncısına “benzeri görülmemiş seviyede siyasi müdahale” yaptığı için bilhassa altı çizilen ülkeler arasında. Ayrıyeten Meloni hükümeti, AB’nin medya özgürlüğü konusunda en berbat beş üyesinden biri olarak etiketlendi.

Bu ortada, İspanya Başbakanı Pedro Sánchez’in son atılımları Vučić’in oyun kitabından fırlamış benzeri görünüyor: Temmuz 2024’te Sánchez, “sahte medyaya” karşı koymayı amaçlayan medya yasası ıslahatlarını duyurdu, fakat sonuçta; hangi kuruluşların kamu fonu almaya hak kazandığını sınırlamak için EMFA’yı kullandı. Akabinde, geçen yıl hükümet, İspanyol telekomünikasyon devi Telefónica’nın yüzde 10 payını satın aldı ve CEO’sunu hükümete sadık biriyle değiştirdi.

GÜÇ MEDYAYI ŞEKİLLENDİRİYOR

Medya raporlarına göre o sadık kişi bu pozisyonu, İspanya’nın en büyük gazetesi El Pais’in sahibi olan Promontora de Informaciones SA‘daki (PRISA) hissedar oylarını etkilemek için kullandı. Başarılı da oldu zira El Pais’in hem lider hissedarlarını değiştirdi, hem de televizyonu hükümet yanlısı bir televizyon kanalı haline getirdi.

Medyayı denetim etme ve siyasi anlatıyı yönlendirme eğiliminde olan AB üyeleri, Macaristan ve Slovakya benzeri sıkıntılı ülkelerdeki EMFA uygulamalarının nasıl yürürlüğe konulacağını yakından izleyecek. Bloğun, büyük ihtimalle Orbán ve Fico’yu örnek alarak, Meloni ve Sánchez benzeri diğer Avrupa önderlerini yasayı kendi gündemlerine uyacak şekilde yorumlamaktan caydırmak için ihlal prosedürleri başlatması bekleniyor.

KİM ÖRNEK? KİM OTOKRAT?

Avrupa bedelleriyle zıtlaşan yeni tehditler ışığında, medya özgürlüğü giderek bir güvenlik sorunu olarak görülüyor. Lakin AB sonları içinde net ve güçlü bir medya özgürlüğü kültürü olmadan, blok, yanlış bilgilendirme, kötü aktörler ve bu sonların dışından gelen otoriterliğin esiri olacak benzeri duruyor. Ve şayet AB, Vučić ve AB aday ülkelerindeki diğer istekli otokratları etkileyecekse, kilit üyeler bu süreçte örnek liderlikler üstlenmeli.

İşte tam da bu nedenle Sırbistan’daki protestocular Avrupa Birliği’ni demokrasi için bir umut ışığı olarak görmeye devam ediyor. Milyonların yollara döküldüğü protestolar, yolsuzlukların bitmek tükenmek bilmediği ülkelerden yükselen sesler ve hükümetlerin niyetlerine uymayan tüm fikirlerin aforoz edildiği toplumlar pusulasını AB’ye çevirirken blok onları hayal kırıklığına uğratmayı göze alamaz.

*** POLITICO

*** Antoinette Nikolova – Balkan Özgür Medya Teşebbüsü direktörü