Emekli profesör sadece Antalya’da yetişen bir bitki keşfetti: Buzul sığınağı olduğu ortaya çıktı

Antalya’nın Akseki ilçesinde keşfedilen endemik bitki tipi, bilim dünyasına tanıtıldı.

Selçuk Üniversitesi Fen Fakültesi’nden emekli Prof. Dr. Ahmet Duran tarafından keşfedilen endemik bitkiyle ilgili makale, uluslararası bilim dergisi Phytotaxa’da yayımlandı.

“NESLİ ÇOK YÜKSEK TEHDİT ALTINDA”

Yeni keşfettiği bitkinin Hanımeligiller familyası, Pelemir cinsinden, Türkçe isminin ‘Efe pelemiri’, bilimsel isminin ise ‘Cephalaria suleyman-uysalii’ olduğunu belirten Prof. Dr. Duran, “Yeni keşfettiğimiz bu bitki çok dar bir alanda yetişmekte olup, tespit edilen birey sayısı 130 civarında. Dünya Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) kriterlerine göre CR kategorinde yer alır ve jenerasyonu çok yüksek tehdit altında. Öncelikli olarak korunması gereken bitkilerden biri” dedi.

TÜRKİYE’DEKİ ENDEMİK CİNS SAYISI 3 BİN 500

Türkiye’de yetişen 12 bin civarındaki bitki çeşidinden 3 bin 500’ünün endemik olduğunu açıklayan Prof. Dr. Ahmet Duran, “Antalya’da bilinen endemik çeşit sayısı 705. Dünyada sırf Antalya’da bilinen endemik bitki çeşidi sayısı 249’dur. Bu bitkilerden 75’i CR kategorisinde ve jenerasyonu çok yüksek tehdit altında. IUCN kriterlerine göre bu çeşitler öncelikli korunması gereken bitkilerdendir” diye konuştu.

BUZUL PERİYODU BİTKİLERİN ALANI

Geniş kapsamlı bilimsel çalışmalara göre Akseki etrafı Torosların, Türkiye’deki 6 büyük buzul sığınağından biri olduğunu belirten Prof. Dr. Duran, “Alanın topoğrafik ve biyoiklimsel özellikleri buzul zamanı sığınmacı (glacial refuge) bitkilerin korunaklı bir alanıdır. Bütün buzul sığınaklarının genel özelliği, çok önemli bir tipleşme merkezi ve çok sayıda endemik cins içermesidir. Havza bir buzul sığınağı olduğu için aynı vakitte bir ‘Genetik Rezerv Alanı’ özelliklerine sahiptir” dedi.

AKSEKİ’NİN 23’ÜNCÜ ENDEMİK TÜRÜ

Akseki’de bilinen endemik bitki sayısının 318 olduğunu, bunlardan 28’inin IUCN kriterlerine göre kuşağı çok yüksek tehdit altında CR kategorisinde yer aldığını dile getiren Prof. Dr. Ahmet Duran, şu bilgileri verdi:

“Yalnızca Akseki’den bilinen endemik cins sayısı ise 23’tür. Akseki’den bugüne kadar 11 bitkiyi keşfederek bilim dünyasına tanıttım ve dünya literatüre geçti. Pelemir tipleri halk arasında ateş düşürücü, iltihap giderici ve sakinleştirici olarak kullanılır. Son yıllarda pelemir bitkilerinde tespit edilen saponin tipi bileşiklerin, kansere karşı ilaçlardan daha etkin olduğu tespit edildi. Birtakım pelemir çeşitlerinden elde edilen yağ, ülkemizde 70’li yıllara kadar yemeklik olarak kullanılmıştır. Yüzde 7-8 oranında epoksi asit içermesi nedeniyle yemeklik olarak kullanılmasının uygun olmadığı anlaşılmıştır. Günümüzde pelemir yağı daha çok sabun ve deri endüstrisinde kullanılmaktadır. Ayrıyeten pelemir yağı düşük oranlarda buğday ununa katılarak, ekmeğin bayatlaması geciktirilmekte ve hamurun daha iyi kabartılması sağlanmaktadır”

FEN BİLGİSİ ÖĞRETMENİNE VEFA

Yeni keşfedilen pelemir cinsin zehirli olmadığını belirten Prof. Dr. Duran, şöyle devam etti:

“Öbekler halinde yetişir ve çiçekli döneminde gösterişlidir. Bu bitkinin kimyasal özelliklerini eczacılık fakültesinden meslektaşlarımızla araştıracağız. İlaç ve besin sektöründe kullanımıyla ilgili net bilgileri fakat o zaman verebileceğiz. Fen Bilgisi Öğretmeni Süleyman Uysal Bey Aksekilidir. Doğayı ve bitkileri çok seven, boş vakitlerinde daima tabiatta gezen, gördüğü değişik bitkileri fotoğraflayan biridir. Süleyman Bey önce yeni keşfettiğimiz bitkinin fotoğraflarını bana gönderdi. Fotoğraflara göre bitki çok değişikti ve daha önce bu türlü bir bitki görmemiştim. Süleyman Bey, bir hafta sonra topraktan topladığı bitki örneğini kargoyla bana gönderdi. Kapsamlı laboratuvar ve literatür araştırması sonucunda örneklerin pelemir cinsinden, keşfedilmemiş bir bitki olduğunu anladım. 2024 yılı yaz döneminde, Süleyman Uysal Bey ile Akseki, Pınarbaşı Yaylası’na araştırma gezisi gerçekleştirdik. Arazi müşahedeleri, bitkinin popülasyon büyüklüğü, ekolojik bilgileri, alanın ve bitkinin doğal fotoğrafları, bitki örneklerinin toplanması, GPS kayıtlarının yazılması benzeri bilgileri topladık. Süleyman Uysal Bey’in bu değerli katkılarından ötürü bitkiye onun ismini verdim. Sonrasında ise morfolojik ve mikroskobik çalışmalarla bu bitkinin makalesini hazırladık. 3 Mart 2025 tarihinde dünyanın en büyük botanik mecmuasında basılarak dünya literatürüne geçmiş oldu”