Çay ve Fındığı geride bırakacak: Karadenizlilerin yeni geçim kaynağı olacak

Sakarya Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Coğrafya Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Beyza Ustaoğlu, Balıkesir Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Coğrafya Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. İsa Cürebal ve Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Ana Bilim Kolu doktora öğrencisi Muhammed Mustafa Özdel, Türkiye’de zeytin tarımının iklim değişikliğinden nasıl etkileneceğini, 2050 ve 2070 yılları için “ılımlı” ve “kötümser” iki başka senaryoda inceledi.

2 yıl süren arazi ve modelleme çalışmaları kapsamında Türkiye’deki tüm alanlar, zeytin için “uygun olmayan”, “çok az uygun olan”, “uygun olan”, “çok uygun olan” ve “son derece uygun olan” şeklinde 5 kategoriye ayrıldı ve global sıcaklık artışı, ölçülü senaryoda, yüzyıl sonunda 2 ya da 3 derece, karamsar senaryoda ise 4 derece olarak baz alındı.

Türkiye’nin, global olarak zeytinyağının yaklaşık yüzde 15’ini ürettiği aktarılan araştırmaya göre, yağlık zeytin ağaçlarının yüzde 15’i İzmir, yüzde 14’ü Aydın, yüzde 13’ü Muğla ve yüzde 9’u Manisa’da bulunuyor. Sofralık zeytin ağaçlarının ise yüzde 28’i Manisa’da, yüzde 19’u Bursa’da, yüzde 10’u Mersin’de yer alıyor. Türkiye genelinde yaklaşık 320 bin ailenin zeytin üretimiyle geçindiği hesaplanıyor.

Senaryolar doğrultusunda yapılan projeksiyonlarda, Türkiye’de hem zeytinciliğe “uygun olmayan” hem de “son derece uygun olan” alanların küçüleceği, uygun olmayan alanların bir kısmının yerini “çok az uygun” alanların alacağı, “son derece uygun” ve “çok uygun” alanlardaki daralmanın ise zeytin ve zeytinyağı üretimini tehdit edebileceği öngörüldü.

– Ölçülü senaryo

Ilımlı senaryonun 2050 yılı çıktıları, halihazırda Akdeniz’de zeytincilik için “son derece uygun” alanlardaki elverişli iklim kurallarının yerini “çok uygun” kaidelere bırakacağını, bu değişimin en besbelli olduğu bölgenin ise Mersin ve etrafı olduğunu gösterdi.

Ege Bölgesi’nde en besbelli değişimlerin Manisa’da görüleceği, zeytinciliğe “uygun” olan alanların, yerlerini, “çok az uygun” alanlara bırakacağı, Karadeniz kıyılarında ise bilhassa Kırklareli’nden Trabzon’a uzanan kıyı hattı boyunca zeytinciliğe uygun alanların artacağı tahmin ediliyor.

Ilımlı senaryonun 2070 yılı projeksiyonlarına göre, Marmara Bölgesi’nde Çanakkale, Balıkesir, Bursa, Yalova ve Kocaeli, Karadeniz Bölgesi’nde ise Samsun, zeytin yetiştiriciliği açısından çok önemli potansiyel alanlara karşılık gelebilir. Ege ve Akdeniz bölgelerinin kıyı bölümünde yayılış gösteren yetiştiriciliğe uygun alanların potansiyellerini koruduğu senaryoya göre, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yetiştiricilik için düşük potansiyele sahip olabilecek “çok az uygun” alanların yayılış alanını genişletebileceği tahmin ediliyor.

– Karamsar senaryo

Kötümser senaryonun 2050 yılı modelleme çalışmasına göre Ege ve Akdeniz’de “son derece uygun” ve “çok uygun” potansiyele sahip alanlar daralabilir. Buna rağmen senaryoda, Marmara Denizi etrafındaki alanların mevcut durumunu koruyacağı, Karadeniz kıyı kuşağı boyunca yeni uygun alanların ortaya çıkabileceği, sınırlı ekolojik kurallarda yetiştiriciliğin yapıldığı Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde ise “çok az uygun” alanların genişleyebileceği öngörülüyor.

Kötümser senaryonun 2070 projeksiyonunda Mersin ve İzmir ile bu vilayetlerin etrafları, en bariz olumsuz değişimin beklendiği bölgeler oldu. Bu senaryonun gerçekleşmesi durumunda, Türkiye genelinde zeytin yetiştirmeye “son derece uygun” alanların neredeyse yok olacağı öngörülüyor. Bu şartlarda, 2070 yılına gelindiğinde sırf Çanakkale kıyılarındaki çok küçük bir alan, zeytin için en elverişli şartlara sahip olabilecek.

Karadeniz kıyı şeridinde kabaca 500 metre yükseltiye kadar olan kısımların değişimden etkileneceği öngörülürken bölgenin iç bölümlerindeki alçak vadi tabanları ve ovaların da zeytin yetiştirmeye uygun alanlara dönüşeceği tahmin ediliyor.

Zeytine elverişli alanlar kıyılardan iç kısımlara, daha engebeli ve yüksek alanlara doğru kayarken, yükseklere yayılan zeytinin daha yavaş büyümesi ve randımanının azalması, bu alanlarda zeytinciliğin ekonomik olarak sürdürülebilir olup olamayacağı sorusunu doğuruyor.

– “Sıcak hava dalgaları ve kuraklıklar, zeytin yetiştiriciliğini olumsuz etkileyecek”

AA muhabirine araştırmanın sonuçlarını değerlendiren Prof. Dr. Beyza Ustaoğlu, klâsik olarak zeytin yetiştiriciliği yapılan alanlarda yıllık yağış ölçüsünün ve yağışın mevsimlere düzenli dağılışının çok önemli olduğunu, bu nedenle sıcak hava dalgaları ile sıklığı ve şiddeti artan kuraklıkların zeytin yetiştiriciliğini olumsuz etkileyeceğini söyledi.

Zeytinin soğuklama ihtiyacı olan bir çeşit olduğunu belirten Ustaoğlu, soğuklama gereksiniminin karşılanamamasının, zeytin rekoltesini olumsuz etkilediği, değişen hava ve iklim şartları nedeniyle fenolojik periyotlarda kaymalar ve soğuklamanın yetersiz gerçekleşmesinin ise hem randıman hem de kalitede düşüşe neden olabileceği ihtarında bulundu.

Ustaoğlu, iklim değişikliğinin şiddetlenmesiyle zeytinciliğin sıcaklık, su gerilimi, hastalık, zararlılar ve aşırı hava olayları benzeri tehditlerle karşı karşıya kalabileceğini ifade etti.

– Yeni habitat alanlarında dikkat edilmesi gerekenler

Prof. Dr. İsa Cürebal, zeytincilik yapılan alanların değişmesi durumunda toprak yönetimi, toprak verimliliği ve doğru gübreleme benzeri mevzuların çok önemli olduğuna dikkati çekerek toprağın fiziki ve kimyasal özelliklerinin belirlenip en uygun zeytin çeşidini saptamanın mümkün olduğunu bildirdi.

Cürebal, “Yeni habitat alanları söylediği söz edilen olduğunda, zararlıların çeşit üzerinde neden olabileceği aksilikleri tahmin etmek güç. Hastalık ve zararlılara karşı önlemli olmak, biyolojik, kimyasal ve kültürel tedbirler içeren kapsamlı bir strateji geliştirebilmek önemli. Tüm bu yönetim süreçlerine teknolojik ögeleri entegre etmek, iklim değişikliğiyle birlikte belirsizliklerin arttığı sürecin daha iyi yönetilmesine, karlılığın artırılmasına katkı sunabilir.” diye konuştu.

Var olan alanların korunması ve yeni yetiştirme bölgelerinin kurulması konusunun ehemmiyetine vurgu yapan Cürebal, sözlerini şöyle tamamladı:

“Olumsuz tesirleri sonlandırmak için damla sulama ya da yer altı damla sulama benzeri sulama sistemleri benimsenmeli ve yaygınlaşmalı. Böylelikle suyu tesirli ve verimli kullanarak tasarruf sağlamak mümkün olabilir. Yerel ortam koşullarına en iyi uyum sağlayacak çeşitlerin seçimi son derece önemli. Gerekli ahenk stratejilerinin bir an önce hayata geçirilmemesi durumunda, değişen iklim kuralları, zeytin üretimiyle geçimini sağlayan 300 binden fazla aileyi etkileyebilir, zeytin ve zeytinyağı fiyatlarının artmasına neden olabilir.”