10 soruda M Çiçeği

Dünya Covid-19 salgınından sonra yeni bir salgınla mı karşı karşıya. Yeniden meskenlere kapanacak mıyız, hayatlarımız risk altında mı?

Maymun Çiçeği Virüsü olarak duyulan M Çiçeği’nin belirtileri neler, tedavisi nasıl?

Bir kuşağın kolunda izi olan, lakin 1980’den beri uygulanmayan çiçek aşısı ne kadar hami?

Halk Sağlığı Uzmanı, CHP Milletvekili ve Sağlık Komitesi üyesi Prof. Dr. Kayıhan Pala’ya sordum.

Prof. Dr. Kayıhan Pala

1 – Virüsün ismi neden Maymun Çiçeği?

Virüs ilk defa 1958’de Danimarka’daki araştırma maymunlarının “çiçek benzeri” bir hastalığa sahip olduğunun gözlemlenmesiyle “Maymun Çiçeği” olarak isimlendirildi. Lakin 2022 yılının başlarında maymun çiçeği salgını yaygınlaştığında, çevrimiçi ortamda, diğer ortamlarda ve birtakım topluluklarda hastalığın isimlendirilmesinde hayvan isminin geçmesinin hastalıkla ilgili olarak ırkçı ve damgalayıcı bir dile yol açabildiği gözlemlendi ve bu durum Dünya Sağlık Örgütü’ne bildirildi. Kamuya açık ve özel birçok toplantıda, birçok kişi ve ülke tasalarını ifade etti ve ismin değiştirilmesi istendi. Hastalık, Dünya Sağlık Örgütü tarafından 2022 yılının sonuna doğru ırkçı damgalanmayı önlemek gayesiyle “Mpox” olarak yeniden isimlendirildi. Eski isminde “maymun” geçmekle birlikte maymunlardan daha çok sincap, sıçan, fare benzeri kemirgenlerde bulunan ve onlardan beşere geçen bir hastalıktır.

2 – İlk nerede ve nasıl görüldü?

Maymun çiçeği virüsü, ilk olarak 1958 yılında Danimarka’da araştırma için tutulan maymunlarda keşfedildi ve ilk insan Mpox olayı, 1970 yılında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde dokuz aylık bir erkek çocuk olarak bildirildi. 1970’den sonra, 1980 yılında çiçek hastalığının yeryüzünde kökünün kazınması ve dünya çapında çiçek hastalığı aşılamasının sona ermesinin akabinde, Mpox orta, doğu ve batı Afrika’da istikrarlı bir şekilde ortaya çıktı. 2003 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde meydana gelen bir salgının Afrika’dan ithal edilen yabani hayvanlarla irtibatlı olduğu düşünüldü. 2005’ten sonra her yıl Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde binlerce şüpheli vaka rapor edildi. 2022-2023’te global bir salgın meydana geldi.

3-  Nasıl ortaya çıkıyor?

Mayıs 2022’de bir Mpox salgını apansız ortaya çıktı ve süratle Avrupa’ya, Amerika’ya ve akabinde altı Dünya Sağlık Örgütü bölgesine yayıldı. Global salgın öncelikle eşcinsel ve biseksüel erkekleri etkiledi ve cinsel ağlar aracılığıyla bireyden bireye yayıldı. Fakat hastalığa yakalananlar eşcinsel ve biseksüel erkeklerle sınırlı kalmadı; HIV pozitif bireyler, sağlık çalışanları, riskli bölgelere seyahat geçmişi olanlar, hastanede yatan hastalar ile ağır bakımda yatan hastalar benzeri şahıslar de hastalığa yakalandı. 1 Ocak 2022’den 30 Haziran 2024’e kadar, 6 Dünya Sağlık Örgütü bölgesindeki 116 üye devletten 208 mevt dahil olmak üzere toplam 99 bin 176 doğrulanmış Mpox olayı rapor edilmiştir. Global olarak hastalığın en sık görüldüğü 10 ülke şunlardır: Amerika Birleşik Devletleri, Brezilya, İspanya, Fransa, Kolombiya, Meksika, Birleşik Krallık, Peru, Almanya ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti. Global olarak hadiselerin yüzde 81’i bu ülkelerden bildirilmiştir.

4 – Belirtileri neler?

Mpox’lu bireylerde sıklıkla ellerde, ayaklarda, göğüste, yüz ya da ağızda ya da penis, testisler, iç dudaklar, vajina ve anüs dahil olmak üzere cinsel organların yakınında bulunabilen, kabarcıklara ya da yaralara benzer bir döküntü görülür. Kuluçka mühleti 3-17 gündür. Bu süre içerisinde şahısta hastalık bulgusu görülmeyebilir ve kendini iyi hissedebilir. Mpox’lu şahıslarda ayrıyeten ateş, titreme, şişmiş lenf bezleri, bitkinlik, kas ağrıları, sırt ağrısı, baş ağrısı ve teneffüs bulguları (örneğin boğaz ağrısı, burun tıkanıklığı ya da öksürük) da gözlenebilir. Çoğu durumda Mpox bulguları, ağrı ya da ateş için ilaç tedavisi benzeri destek veren bakımla birkaç hafta içinde tabiatıyla kaybolur. Lakin birtakım şahıslarda hastalık şiddetli olabilir, komplikasyonlara ve hatta ölüme yol açabilir. Yeni doğan bebekler, çocuklar, hamileler ve bağışıklık yetersizliği olan şahıslar, daha önemli Mpox hastalığı ve vefat açısından daha yüksek risk altında olabilir. Şiddetli Mpox hastası şahısların lezyonların ciddiyetini azaltmak ve güzelleşme müddetini kısaltmak için hastaneye yatırılması, destek veren bakım ve antiviral ilaçlara ihtiyacı olabilir.

5 – Covid benzeri öldürücü mü, korkmalı mıyız?

Mpox ve COVID-19 arasında benzerlikler olsa da (örneğin her ikisi de zoonotik hastalıklardır), hastalığın bulaşması ve salgın dinamikleri açısından çok önemli sonuçları olan ayırt edici özellikleri var. İlk olarak SARS-CoV-2, 2019 sonlarında ortaya çıktığında yeni bir virüstü, yani daha önce hiç görülmemişti. Dünyanın virüse karşı aşısı yahut bağışıklığı yoktu, bu da virüsün süratle yayılmasına neden oldu. Yeni SARS-CoV-2 varyantlarının yükselişi, virüsün hava yoluyla şahıstan şahsa tesirli bir şekilde bulaşma yeteneğiyle birleştiğinde, salgın pandemiye dönüştü. Mpox yeni bir hastalık değil, 1958’den beri biliniyor. Hastalığın yakın temas yoluyla yayıldığı göz önüne alındığında, COVID-19’dan çok önemli bir farklılık gösteriyor. FDA ve EMA tarafından onaylanmış aşısı da mevcuttur. Genel olarak hastalanan şahısların yüzde 1-6’sı, çoğunluğu küçük çocuklar olmak üzere, maalesef kaybedilmektedir. 2022 salgınında mevt oranı yüzde 1’in altındadır. Temel olarak teneffüs yoluyla bulaşan bir virus olmadığı için COVID-19 hastalığında olduğu gibi, pandemiye yol açması beklenmemektedir. Şayet gerekli tedbirler alınır ve uygulanırsa, korkacak bir durum söylediği söz edilen değildir.

6 – Nasıl bulaşıyor?

Mpox, maymun çiçeği virüsü bulaşmış biriyle yakın temas yoluyla şahıstan şahsa yayılır. Yakın temas, yüz yüze olmayı (birbirine yakın konuşmak ya da nefes almak, damlacıklar ya da kısa menzilli aerosoller oluşturabilecek şekilde), deri deriye teması ve ağızdan ağıza ya da ağızdan cilde teması içerir. Mpox’lu bireyler, tüm lezyonları kabuklanıp, kabuklar dökülene ve altında yeni bir deri katmanı oluşana ve gözlerdeki ve bedendeki tüm lezyonlar iyileşene kadar bulaşıcı kabul edilir ve bu çoklukla 2-4 hafta sürer. Maymun çiçeği virüsünün, Mpox’lu bir kişinin dokunduğu giysilerde, yatak kadrolarında, havlularda, objelerde, elektronik aygıtlarda ve yüzeylerde bir süre kalması mümkündür. Bu eşyalara dokunan bir kişi, bilhassa de herhangi bir kesik ya da sıyrık varsa ya da ellerini yıkamadan gözlerine, burnuna, ağzına ya da diğer mukoza zarlarına dokunursa enfeksiyon kapabilir. Yüzeyleri/nesneleri temizleyip dezenfekte etmek ve kirli olabilecek yüzeylere/nesnelere dokunduktan sonra elleri temizlemek buna benzer bulaşmayı önlemeye yardımcı olabilir. Virüs ayrıyeten gebelik sırasında fetüse, doğum sırasında ya da sonrasında cilt teması yoluyla yahut yakın temas sırasında Mpox’lu bir ebeveynden bebeğe ya da çocuğa yayılabilir. Mpox, birtakım maymun çeşitleri, kara kemirgenleri (ağaç sincabı gibi) benzeri enfekte bir hayvanla fizikî temasa girildiğinde insanlara yayılabilir. Fizikî temas, ısırıklar ya da çizikler yoluyla yahut avlanma, deri yüzme, tuzağa düşürme ya da yemek pişirme benzeri faaliyetler sırasında gerçekleşebilir.

7 – Kimler daha çok risk altında?

Mpox hastası biriyle yakın temasta bulunan şahıslar risk altındadır. Mpox hastası olan biriyle yaşayan herkes, enfeksiyon kapma riskini azaltmak için gerekli adımları atmalıdır. Mpox tanısı konan bir kişi, meskenlerinde bakıma yetecek kadar iyi olup olmadıklarını ve izolasyonun konutlarında inançlı bir şekilde yönetilip yönetilemeyeceğini belirlemek için bir doktor tarafından değerlendirilmelidir. Sağlık çalışanları Mpox’lu hastaların bakımı sırasında kendilerini korumak için enfeksiyon tedbire ve denetim tedbirlerini uygulamalıdır.

8 – Tedavisi var mı?

Çiçek hastalığına yönelik uzun yıllardır yapılan araştırmalar, Mpox tedavisinde de faydalı olabilecek ürünlerin geliştirilmesine yol açmıştır. Çiçek hastalığını tedavi etmek için geliştirilen bir antiviral (tekovirimat), Ocak 2022’de Avrupa İlaç Ajansı tarafından Mpox’un tedavisi için onaylandı. Dünya Sağlık Örgütü, bilhassa şiddetli hastalık bulguları olan ya da kötü sonuç riski altında olabilecek bireyler (bağışıklık sistemi baskılanmış olanlar ve HIV pozitif bireyler gibi) için az sayıda tekovirimat tedavisini kullanıma sunmuştur.

9 – Dünya Sağlık Örgütü 2022 yılında da maymun çiçeği için global acil durum ilan etmişti. O devirde Türkiye’de virüsle irtibatlı beş vaka görüldüğü açıklanmıştı. Şu Anda ise salgınla ilgili Sağlık Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, Türkiye’de herhangi bir olaya rastlanmadığı söylendi. Herhangi bir kısıtlama ya da ek önleme ihtiyaç var mı? Mesela yalnızca Karabük’te 10 binin üzerinde Afrikalı öğrenci var.

Küresel olgu raporlarına göre 2022’den günümüze kadar Türkiye’de 12 Mpox hadisesi bildirilmiştir. 2024 yılında vaka yoktur, bugüne kadar herhangi bir vefat de bildirilmemiştir. Hastalığın sık görüldüğü ülkelerle daima olarak iletişim içinde olunduğu göz önüne alındığında, ülkemizde hastalığın salgına yol açmasını önlemek için başta Sağlık Bakanlığı olmak üzere ilgili kurumlar beşerden beşere bulaşmayı durdurmak, risk altındaki savunmasız grupları korumak ve zoonotik bulaşmayı en aza indirmek üzere halk sağlığı tedbirlerini almalıdır. Mpox’lu insanlar ya da hayvanlarla teması olan herkesin, son temastan sonraki 21 gün boyunca sağlık durumları mpox’la uyumlu belirti ya da bulgular açısından yakından izlenmelidir. Risk grupları için aşı, hastalar için ilaç sağlanmalıdır.

10 – Türkiye’de bir kuşağın çiçek aşısı var. Esirgeyici olduğu söyleniyor, doğru mu?

Bilimsel araştırmalar, çiçek hastalığı aşısının Mpox hastalığını önlemede yaklaşık yüzde 80 oranında tesirli olduğunu ve insanlarda maymun çiçeği hastalığına yakalanma riskini azalttığını göstermektedir. Genel olarak, çiçek aşısıyla aşılanmamış şahısların aşılanmış bireylere göre Mpox hastalığına yakalanmaya daha yatkın olduğu gösterilmiştir. Lakin çiçek aşısı 1980 yılından bugüne uygulanmamaktadır. 2022 salgınında aşılı bireylerde de (aşılılardan daha az olmakla birlikte) olgular tanımlanmıştır. Mpox’a karşı üç aşı vardır. Sadece risk altında olan bireylerin (örneğin mpox hastası olan biriyle yakın temasta bulunan biri) aşılanması planlanmalıdır. Toplu aşılama şu etapta önerilmemektedir.