İmamoğlu seçilemezse kurultaylarla boğuşan bir CHP görürüz

■ “Hilafetin kaldırılması ve ezanın Türkçe okunması üzerine CHP her dönem ‘dinsizlik’le suçlandı. Aynı hal çok partili hayatta da devam etti” diyorsunuz. CHP gerçeklerin bu türlü olmadığını anlatmayı neden başaramadı?

Laik ve gerçek manada demokratik bir devlet ve toplum nizamına geçmek çok zorlu mücadele gerektiren bir süreçti. Avrupa’da 1789 Fransız ihtilaliyle başlayan bu mücadele 200 yıla yakın sürmüş, laik, demokratik devlet ve toplum nizamı lakin 20 yüzyılın başlarında kurulabilmiştir. Bu 200 yıllık mücadelede çok da kanlı geçmiştir. Fransa’da başlayan diğer Avrupa ülkelerine de yayılan 200 yıllık bu süreçte laik ve demokratik bir düzen oluşturmaya yönelik ihtilalleri Atatürk 15 yıl benzeri çok kısa bir sürede hayata geçirmeyi başarmıştır. Bu kadar kısa süre içinde 600 yıl ümmet ve padişahın kulu olarak yaşamış, eğitim seviyesi, okur-yazar sayısı çok az bir topluma laik, demokratik bir sistemi kabul ettirmek, kuldan eşit haklara sahip vatandaş, ümmetten bir millet yaratmak kolay iş değildir. Atatürk bu zorluğu bildiği için saltanatı ve hilafeti kaldırmış lakin laiklik prensibini anayasaya koymak için 1938 yılına kadar beklemiştir. Bu süreç içinde eğitime yük vermiş, bilimi ve aklı esas alan bir eğitim sistemi kurmuştur. Köy Enstitüleri’yle eğitimi köylere kadar götürmüş, aydınlanma süreciyle toplumu laik, demokratik devlet ve toplum sistemine hazırlamaya özel uğraş göstermiştir.

■ Atatürk ihtilalleri gerçekleştirirken feodal hükümran güçler 1938’e kadar 14 büyük isyan çıkardı. Bu isyanların ortak maksat neydi?

Ortak gaye, hilafeti yeniden getirmektir. Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana laik tertibi kabul etmeyen İslamcı akımlar ve ulus devleti kabul etmeyen ayrılıkçı akımlar Atatürk ve onun prensip ve devrimleriyle mücadele etmişlerdir. Atatürk’ü ve ihtilallerini koruyan ve savunan ise CHP olmuştur. Atatürk, ihtilallerini CHP eliyle geçekleştirmiştir. Atatürk’ten sonraki devirde de bu mücadele CHP ile laik düzene karşı siyasi akımlar arasında geçmiştir. Atatürk demokrasiye geçebilmek için denemelerde bulunmuş, Serbest Fırka olayında görüldüğü benzeri kurulan partiler kısa sürede laiklik tersi gerici güçlerin toplandığı adresler haline gelmiş ve bu partiler kapatılmıştır. CHP laik demokratik sistemi halka anlatmak için büyük uğraş vermiştir. Fakat uzun süre toplumun eğitim seviyesinin düşük olması çok önemli bir pürüz oluşturmuştur. Laik, demokratik rejim bir burjuva rejimidir. Orta sınıfın güçlü ve eğitimli olduğu toplumlarda laik, demokratik sistem kurmak ve korumak daha kolaydır. Bu da sosyo ekonomik gelişmişlik seviyesinin bir sonucudur. Bu nedenle CHP’nin laik, demokratik nizamı oluşturması, kabul ettirmesi büyük maniler ve zorluklarla karşılaşmıştır.

CHP’Yİ ZAYIFLATAN 12 EYLÜL YÖNETİMİDİR

■ 6 kırılma noktası sayıyorsunuz. Onlardan ikisini bilhassa konuşmak isterim. Biri Yeşil Nesil Projesi. Türkiye’de siyasal İslamcı partilerin desteklenmesi CHP’ye takviyesi nasıl azalttı?

Yeşil Jenerasyon Projesi, ABD’nin Sovyetler Birliği’ni güneyden kuşatması projesidir. Bu kuşatmayı İslamcı devletler eliyle uygulamaya geçirmeye çalışmıştır. Bu proje içinde Afganistan, Pakistan, İran ve Türkiye vardır. Bu ülkelerde Sovyetler’e karşı İslamcı akımları desteklemiştir. İran’da 1979 yılında gerçekleştirilen İran İslam Devrimi’nden bir yıl sonra Türkiye’de ABD takviyeli 12 Eylül 1980 darbesi yapılmıştır. 12 Eylül rejiminin temel gayesi CHP’yi ve solu ezmek olmuştur. Bu süreçte sağcı, milliyetçi ve İslamcı partilerin önü açılmış CHP takımları ve sol takımlar tasfiye edilmiştir. Bu süreçte CHP’nin zayıflamasının sebebi 12 Eylül idarenin uyguladığı sert baskıdır. CHP’nin ve solun toparlanması yıllar almıştır.

■ Diğeri de Kürt partilerinin etkisi… CHP, 1977’de Ecevit’in aldığı yüzde 42 ile tepeye çıktı. Sonra Kürtler niye yardımını Kürt partilerine ve hatta AKP’ye kaydırdı?

Doğu ve Güneydoğu’da eğitim seviyesi düşük, aşiret ağalarının egemenliği altında yaşayan seçmen bu ağaların gösterdiği yönde oy kullanmışlardır. Bu klâsik hale gelmiş ağalık tertibini sarsan ve köylü seçmenden de oy almayı başaran Bülent Ecevit’in düzen değişikliği siyaseti olmuştur. 1977 seçimlerinde Ecevit’in liderliğinde CHP oy rekoru kırmıştır. Fakat 12 Eylül rejiminin CHP’yi ve solu ezmesi ağalık sistemini yeniden güçlendirmiştir. Türkiye 12 Eylül darbe sürecine ilerlerken 1978 yılında kurulan PKK terör örgütü terör sistemiyle bölgede yeni bir siyasallaşma yaratmıştır. 1990’da HEP’in kurulmasıyla başlayan ve ardılı partilerle devam eden siyasallaşma sürecinde bölgedeki Kürt oyları CHP’den koparak bu partilere yönelmiştir. AK Parti’ye yönelin oylar ise koyu dindar olan aşiretlerin ağalık tertibine bağlı oylardır.

■ CHP, yeteri kadar laikliği savunmamakla eleştiriliyor bugün, katılır mısınız?

Son periyotta Kemal Kılıçdaroğlu ve CHP idaresinin eleştirildiği bir mevzu bu. Deniz Baykal döneminde laiklik unsurunun savunulması CHP’de öne çıkmıştı. İktidarın bilhassa türbanı üniversitelerde ve kamu konseylerinde serbest bırakmaya yönelik düzenlemelerine karşı Baykal yönetimi mevzuyu yargıya taşımış ve her kezinde iptal ettirmişti. Fakat Kılıçdaroğlu bu uygulamayı sürdürmedi. İktidarın 2010’da yaptığı türbanla ilgili düzenlemeyi yargıya taşımadı. Bunun tahsil hakkını sınırladığı kanısındaydı. Laikliği tehdit altında görmüyordu. İrticanın tehdit olarak Milli Güvenlik Belgesi’nden çıkarılmasına itiraz etmedi. Kılıçdaroğlu iktidarın inanç ve laiklik üzerinden yarattığı kutuplaşmanın seçimleri kazanmasında çok önemli katkısı olduğu fikriyle bu mevzuyu ön planda tutmadı. Kılıçdaroğlu laiklik unsurundan çok halkçılık prensibini öne çıkaran bir siyaset izledi.

SAĞA AÇILMA OY GETİRMEDİ

■ Hem Baykal dönemi, hem Kılıçdaroğlu, şu anda de Özgür Özel dönemi… Laiklik konusunda yanlış bir savunuya mı girdi CHP?

Henüz Özgür Özel periyoduna ait siyasetlerden söz etmek için erken. Yeni idarenin açıkladığı ya da uyulamaya geçirdiği yeni siyasetler ya da projeler yok. CHP’nin yeni yönetimi adaylara ve yerel seçimlere odaklandığı bir süreç yaşadı. Tahminen daha sonraki periyotlarda yeni siyasetler, projeler gündeme gelebilir. Ama şimdi CHP’nin belirlenmiş siyasetlerinden farklı siyasetler izlenmiyor. Baykal döneminde laiklik unsurunu savunmak temel siyasetti. Her ne kadar sağ kesitten oy almak gayesiyle Baykal da türbanlı, hatta çarşaflı bayanlara CHP rozeti taktı ama bunun gerisi gelmedi, bir tesiri de olmadı. Kılıçdaroğlu döneminde ise muhafazakâr bölüme ulaşmak ve bu kısımdan oy almak en bariz emel haline geldi. Bu emele ulaşabilmek için Kılıçdaroğlu muhafazakâr kesim temsilcileriyle, İslamcı bilinen kümelerle, davacılarla 200’e yâkın toplantı yaptı. Bu kısımlardan milletvekili yaptıkları oldu. Keza tekrar bu kısımlardan çok önemli sayıda danışmanla çalıştı. Türbana garanti getirmek için yasa teklifinde bulundu. Lakin, bu sağa açılma siyasetlerinin CHP’nin oylarında çok çok önemli bir artış sağlamadığı 2023 seçimlerinde görüldü.

■ Kitabınızda 14 Mayıs 2010’da Baykal’ın evinde Kılıçdaroğlu ile görüşmesini anlatıyorsunuz. Orada Baykal, bir ihtarda bulunuyor, “Partide değişik kanatlar var” söylediği söz dikkat alımlı. Kaç kanat var ve aslında bu olağan mi?

CHP’de çoğu zaman farklı gruplar olmuştur. Parti içi demokrasi diğer partilere göre CHP’de vardır. Bu gruplar CHP yönetimi için birbirleriyle kurultaylarda yarışırlar. Bu parti içi demokrasinin doğal sonucudur.Bugün de CHP’de yarışan farklı gruplar var. 10 Aralıkçılar olarak bilinen grup Kılıçdaroğlu döneminde idarede tesirli bir grup haline gelmişti. Keza Atatürk prensip ve ihtilallerinin gereğince tesirli savunulmadığı tenkidinde bulunan ve “ulusalcılar” olarak anılan bir grup da var. Bu grup CHP’nin Atatürk prensip ve ihtilallerine daha sıkı sahip çıkmasını isteyen, DEM Parti ile yakınlaşmaya ise karşı çıkan bir grup. Ayrıyeten tersine CHP’nin Kürt sıkıntısının tahlilinde öncülük etmesi gerektiğini ve DEM Parti’yle daha yakın işbirliği yapılmasını isteyen bir grup da var.

EKMELEDDİN İHSANOĞLU HATAYDI

■ Kılıçdaroğlu’nun türbana özgürlük siyaseti kendi tabanında yara açtı mı?

Ulusalcı olarak tanımlanan grup Kılıçdaroğlu’nun bu siyasetini doğru bulmuyor. Bilhassa türbanın kamu kurumlarında serbest bırakılmasının, yargıçlık, savcılık, subaylık, öğretmenlik benzeri mesleklerle bağdaşmadığı kanısını taşıyorlar. Türbanı siyasal simge olarak kıymetlendirdikleri için bu mesleklerde kullanılmasının yanlış olduğunu düşünüyorlar. Bu siyasetin ulusalcıları destekleyen tabanda da olumsuz karşılandığı söylenebilir.

■ Bu, üzerinde düşünülmesi gereken bir mesele aslında, zira sizin de belirttiğiniz benzeri Kılıçdaroğlu kutuplaşmadan hep AK Parti’nin kârlı çıktığını düşünüyordu, haksız mı?

Bu saptama doğru. Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan her seçim öncesi yarattığı kutuplaşmadan çoğunluğun oyunu almayı başarıyor. Baykal da Kılıçdaroğlu da bunun farkındaydı. Bu kutuplaşmayı önlemenin en tesirli yolunun merkez ve merkez sağ partilerle ittifak kurulması oluğunu düşünen Kılıçdaroğlu bunu hayata geçirdi ve 2019 yerel seçimlerinde büyük muvaffakiyet sağladı. Bu ittifak siyasetiyle CHP’den uzak duran kısımlarla temas kurmak, onlara ulaşmak kolaylaştı. Lakin bilhassa 2023 seçimleri öncesinde dini pahalar ve simgelerle siyaset yapmak CHP’nin temel tercihi haline geldi. Bu da CHP’yi mücadele ettiği partilerle benzeşmesi benzeri riskli bir çizgiye getirdi.

■ Söyleşilerimden de biliyorum. Kemal Kılıçdaroğlu, Ekmeleddin İhsanoğlu’nun adaylığını hiçbir zaman kusur olarak görmedi. Size göre kusur mıydı?

Evet, Kılıçdaroğlu, Ekmeleddin İhsanoğlu’nun cumhurbaşkanlığı adaylığının doğru olduğunu savundu, bugün de savunuyor. O günkü şartlarda doğru bir seçim olduğunu düşünüyor. İhsanoğlu’nun adaylığının siyasette hengameden, çatışmadan uzak, huzur içinde bir süreci başlatacağını söylüyordu. Bu kanılarını bugün de koruyor. İhsanoğlu cumhurbaşkanı adayı olduktan sonra İstanbul’da bir basın toplantısı yaptı. Basın toplantısına ben de katıldım. İhsanoğlu konuşmasında kendisi ve ailesinin siyasi geçmişi hakkında bilgi verdi. Adalet Partisi’nden, MHP’den, MSP’den bu partilerle kendisinin ve ailesinin münasebetlerinden söz etti. Lakin cumhurbaşkanı adayı olduğu CHP’den hiç söz etmedi. Ben de ilk olarak bunu sordum: “Bütün partilerden söz ettiniz, ilgisini, münasebetinizi anlattınız ama adayı olduğunuz CHP’den hiç söz etmediniz, neden?” Karşılık olarak “Onu Sayın Kılıçdaroğlu’na soracaksınız” dedi. Bence İhsanoğlu’nun siyasi fikri belirlendiğu için CHP’den aday gösterilmesi bir küsurdu.

■ Helalleşme söylemi, benim de önemsediğim bir söylemdi açıkçası. Fakat bir yerden sonra, bu ülkenin tek mağduru sağcılar mı diye itirazlar yükseldi ki anlaşılır bir durum. Sizce?

“Helalleşme” kavramı da dini tarafı ağır basan bir kavram. Kılıçdaroğlu bu kavramı kullandığında benim de dikkatimi çekmişti. Kimlerle, nasıl bir helalleşme sorusunu sormuş ve ‘hesaplaşma mı helalleşme mi’ bahisli birkaç yazı yazmıştım, zira toplumda sağ iktidarlar tarafından mağdur edilmiş, yakınlarını, çocuklarını kaybetmiş insanlar var. Bu kesim hesaplaşma beklerken, helalleşme ile ortaya çıkmak tepki de topladı. Ayrıyeten CHP çok partili hayata geçildiği 1950’den bu yana fakat 11 yıl 3 ay müddetle, o da koalisyon ortağı olarak iktidar olabilmiştir. Bu nedenle Türkiye’de yaratılan mağduriyetlerin sorumlusu değildir. Bu nedenle CHP’de helalleşme siyasetine çok önemli itirazlar yükseldi. CHP’lilerin bir kesiti bu politikayı onaylamadı.

HER ŞEY YEREL SEÇİM SONUCUNA BAĞLI

■ Bir kurultay süreci geride kaldı. Tüm bu sürecin sonunda değişim isteyen seçmenin beklediği değişimin yaşandığını düşünüyor musunuz?

Kurultay yerel seçimlere yakın bir tarihte yapıldığı için yeni yönetim gücünü aday belirleme sürecine verdi. Kurultaydaki yarışın aday belirleme sürecine de yansıdığı görüldü. Yeni yönetim CHP’nin kazanmasına kesin gözüyle bakılan yerlerde kendine yakın isimleri aday göstermeyi tercih etti. Kazanılması riskli yerlerde ise Kılıçdaroğlu döneminde belediye başkanı seçilmiş olanları yeniden aday göstererek sorumluluk almak istemedi. Yeni yönetim isim değişikliklerini gerçekleştirdi lakin şimdi ideolojik manada yeni bir yaklaşım, yeni siyasetler, yeni projeler manasında şimdi bir değişim gözlenmedi.

■ CHP’nin geleceğini nasıl görüyorsunuz, 2 yıl sonrasının fotoğrafını çekin desem…

Bu, CHP’nin 31 Mart 2024 tarihinde yapılacak yerel seçimlerde alacağı sonuca bağlı. CHP bu yerel seçimlerden muvaffakiyetle çıkarsa, Ekrem İmamoğlu İstanbul Belediye Başkanlığı’nı yeniden kazanırsa bu sonuç partinin geleceğini belirleyecek kadar çok önemli olur. İmamoğlu’nun kazanması durumunda CHP’nin cumhurbaşkanı adayı olacağı bir sır değil. İki yıl sonra İmamoğlu’nun cumhurbaşkanı adayı olduğu ve partideki aktifliğinin, fiili liderliğinin güçlendiği bir CHP görürüz. Şayet CHP yerel seçimde başarısız olur, İmamoğlu tekrar seçilemezse yeniden olağanüstü kurultaylarla boğuşan bir CHP görürüz.