Vergi Uzmanı Ozan Bingöl uyarıyor: Hiç de iyi sinyaller gelmiyor

Ozan BİNGÖL / SÖZCÜ

17 Mart 2025 tarihinde 2025 yılı Ocak-Şubat dönemi Merkezi Yönetim Bütçe bilgileri açıklandı. Bütçenin gidişatı ile ilgili olarak sağlıklı sonuçları daha çok Mayıs bilgileriyle birlikte elde etmekle birlikte, ilk iki aylık datalar önümüzdeki dönem için pek de iyi sinyaller vermiyor. Neden mi? Aşağıda başlıklarla açıklayalım.

YÜKSEK BÜTÇE AÇIĞI DEVAM EDİYOR

Merkezi Yönetim Bütçesi ilk iki ayda toplam 449,4 milyar TL bütçe açığı verdi. Bu açık sayısı, geçen yılın aynı döneminde verilen açığın %47,6 fazlasıdır. Mali disiplin açısından büyük ehemmiyete sahip olan faiz dışı açık da bir evvelki yıla göre artarak devam etti. Faiz dışı açık, bütçede mali disiplin konusundaki kronik sorunun sürdüğünü göstermektedir.

Tablo 1: Temel Bütçe Verileri

Yukarıdaki tabloda en dikkat cazip masraf kalemi faiz harcamalarıdır. Faiz harcamaları bir evvelki yılın aynı devrine göre %72,1 oranında artış göstermiştir. Bu ise bütçe açığının büyümesindeki en çok önemli faktör olmuştur.

GÖREV ZİYANLARI YILI SÜRATLİ BAŞLADI

Yeni ismiyle görevlendirme masrafları, eski ismiyle görev ziyanları yıla süratli başladı. Elektrikte yapılan tarife düzenlemesinin tesirleri şimdi verilere yansımadığı için Elektrik Üretim A.Ş.’ye Bütçeden yapılan görevlendirme sarfiyatı ödemeleri devam ediyor. Aylardır niçin bu kadar artıyor diye sorduğumuz Ziraat Bankasına yapılan görev zararı ödemeleri aylık bazda tarihinin en yüksek düzeyine ulaştı. Yılın ilk iki ayında yalnızca dört kamu kuruluşuna yapılan görev zararı ödemeleri aşağıdaki üzeredir:

• Elektrik Üretim A.Ş: 37 milyar 60 milyon lira.

• BOTAŞ : 35 milyar lira.

• Ziraat Bankası: 25 milyar 511 milyon lira.

• Halk Bankası: 9 milyar 241 milyon lira.

FAİZE 302,7 MİLYAR, YATIRIMA 93,5 MİLYAR

Yılın ilk ayında, bütçedeki faiz harcamaları yatırım harcamalarını katladı. İlk iki ayda Merkezi Yönetim Bütçesinden faize 302,7 milyar lira harcanırken, toplam yatırım yalnızca 93,5 milyar lirada kaldı. Bütçede, işçi, KÖİ ödemesi, faiz ödemesinden kesinti yapma imkanı olmayınca kesinti yapılacak en öncelikli kaynak olarak yatırımlar görülmüş.

İLK İKİ AYDA DEPREMZEDE TEKRAR UNUTULDU

Deprem bölgesinde, zelzeleden etkilenenler için konut ve işyeri teslimlerine ilişkin sarfiyatları bütçenin 7.1.90.90 tertibinde izlenmektedir. Bu tertipten yapılan ödemelere baktığımızda Ocak 2025 devrindeki harcama fiyatının sıfır olduğunu, şubat ayında ise yalnızca 62,7 milyon liralık bir harcama yapıldığını görmekteyiz. İki aylık periyottaki bu harcama fiyatı inanılmaz derecede düşük bir meblağdır. Akla, depremzede yeniden mi unutuldu? Ya da bütçede tasarruf(!) denince akla ilk bu kalem mi geliyor? Çeşidi sorular geliyor.

TARIM VE HAYVANCILIĞA BÜTÇEDEN DESTEK 14,7 MİLYAR LİRADA KALDI

Türkiye son periyotta yüksek enflasyon yaşıyor. Besin enflasyonu açısından da dünyada ön sıralarda yer alıyor. Bu türlü bir ortamda besin arzının artırılması yönünde adımlar atılması, tarıma olan dayanakların yükseltilmesi gerekirken, yılın ilk iki ayında tarım ve hayvancılık için yapılan destek ödemelerinin yalnızca 14,7 milyar lira düzeyinde kaldığı görülmektedir. Halbuki aynı devirde faiz harcaması 302,7 milyar lira olmuştur. Faiz harcamalarının ziraî destek fiyatının 20,5 katı olduğu bir bütçe kompozisyonu sürdüğü sürece, biz dünyada besin enflasyonunda ön sıralarda bulunmaya devam ederiz.

BÜTÇENİN GELİR TARAFINDA YORUM YAPMAK İÇİN ERKEN

Gelir vergisi beyanları yüklü olarak Mart ayı içinde verilecek. Bayram nedeniyle beyan mühleti 2 Nisan 2025’e uzadı. Nisan ayında kurumlar vergisi beyanları verilecek. Bu iki gelir kalemi çok kıymetlidir. Bundan Ötürü vergi ile ilgili sağlıklı değerlendirmeyi en erken Mayıs ayında yayımlanacak 2025 yılı Ocak-Nisan dönemi gerçekleşme datalarını görünce yapabileceğiz. Bu etapta ilk iki ayda vergi gelirlerinin bir evvelki yıla göre %42,2 artış gösterdiğini, bunun da olağan sonlar içinde olduğunu söylemekle yetinelim.

SONUÇ OLARAK…

Maliye siyasetleri bir kuşun iki kanadı üzeredir. Esas itibariyle gelir ve masraflardan oluşur. Bunlar yetmediğinde borçlanma siyasetleri da devreye girer. Şayet, Türkiye’de maliye siyasetlerinde disiplin sağlanacaksa, bunun yalnızca gelir ve vergilerle olmayacağı artık anlaşılmalıdır.

Kamu harcamaları disipline edilmeden, kamu harcamalarında verimlilik artırılmadan, kamu ihale sisteminde şeffaflık sağlanmadan, israf ve yolsuzluğa yol açan ögelere son verilmeden kamu maliyesinde işler yoluna girmez. Yani kamuda tasarruf olmadan, gerçek manada rasyonelleşme olmadan, yalnızca vergi odaklı yaklaşımla, mükellefin ensesinde vergi incelemesi sopası tutmakla bir yere varamayız.

Bütçe kaynaklarının, öncelikler belirlenerek en uygun yerlere, en uygun tekniklerle aktarılması gerekir. Vergi şuuru, yalnızca vergilerin kimlerden, nelerden, nasıl toplandığı, kimlerden niye toplanmadığı sorusuna yanıt aramakla olmaz. Bunların yanında, ödediğimiz vergilerin, nerelere, nasıl harcandığı, kimlere ve nasıl dağıtıldığını da sorgulamayı gerektirir.